IV pielgrzymka

Kontekst międzynarodowy

W latach 1989-1991 nastąpiła całkowita zmiana otoczenia międzynarodowego. Na czele USA stał w tym czasie republikanin George Bush (wybrany w 1988). Na czele ZSRS – Michaił Gorbaczow.

W 1989 zakończona została ewakuacja wojsk sowieckich z Afganistanu, zaś na terytorium ZSRS mnożyły się demonstracje niepodległościowe (m.in. na Litwie, w Gruzji). W krajach bloku sowieckiego rozpoczęły się gwałtowne zmiany polityczne: zapoczątkowane zostały rozmowy komunistów z opozycją w Polsce i na Węgrzech; ustępują dotychczasowi przywódcy komunistyczni – m.in. E. Hoenecker, T. Żiwkow; w NRD upada mur berliński; w Czechosłowacji tzw. „aksamitna rewolucja” zmusza komunistów do oddania władzy, a na czele państwa staje opozycjonista – Vaclav Havel.

Fala pokojowych demonstracji rozpoczyna się także w Chinach, gdzie zostały one krwawo stłumione podczas czerwcowej masakry na placu Tien an Men w Pekinie. Jednak laureatem pokojowej nagrody Nobla zostaje Dalajlama.

Kontekst polski

W 1989 roku miały miejsce obrady „okrągłego stołu” pomiędzy przedstawicielami władz komunistycznych, a częścią opozycji solidarnościowej, której przewodził historyczny przywódca związku – Lech Wałęsa. Nastąpiła powtórna rejestracja NSZZ „Solidarność”, a utworzony przy Lechu Wałęsie Komitet Obywatelski wygrał czerwcowe wybory parlamentarne, w których 1/3 miejsc w Sejmie i cały Senat były wybierane w wolnych wyborach. Na 161 posłów i 100 senatorów tylko 1 mandat uzyskał kandydat popierany przez władze. Prezydentem Polski – przy poparciu części parlamentarzystów „Solidarności” – został Wojciech Jaruzelski. W parlamencie jednak zostało utworzone porozumienie z partiami satelickimi komunistów – SD i ZSL – które stało się podstawą do utworzenia rządu, na którego czele we wrześniu stanął pierwszy niekomunistyczny premier – Tadeusz Mazowiecki.

Przeprowadzono reformy wprowadzające elementy gospodarki rynkowej – nazywane od nazwiska wicepremiera ds. gospodarczych „planem Balcerowicza”. Od grudnia 1989 oficjalna nazwa państwa polskiego została zmieniona na Rzeczypospolita Polska. W lutym 1990 roku w polskim godle państwowym został przywrócony orzeł z koroną. Zaczęły się tworzyć zręby nowego systemu partyjnego – powstały partie odwołujące się otwarcie do inspiracji katolickiej czy szerzej, chrześcijańskiej (m.in. Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe oraz Porozumienie Centrum). Rząd podjął decyzję o przywróceniu nauczania religii do szkół. Zniesiona została cenzura, a Służba Bezpieczeństwa – komunistyczna policja polityczna – została rozwiązana. Partia komunistyczna w styczniu 1990 dokonała samorozwiązania, zaś na jej miejsce powołano Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej.

W listopadzie 1989 dokonane zostaje symboliczne pojednanie polsko-niemieckie podczas wizyty kanclerza Niemiec Helmuta Kohla w Warszawie. Lech Wałęsa odwiedził USA, gdzie przemawiał w Kongresie.

W listopadzie i grudniu 1990 odbyły się pierwsze powszechne wybory prezydenckie. Porażki już w pierwszej turze doznał Tadeusz Mazowiecki, którego zwolennicy utworzyli Unię Demokratyczną. Zwycięzcą został Lech Wałęsa. W drugiej turze wyborów pokonał  kandydata „znikąd” – Stanisława Tymińskiego. W grudniu 1990 roku ostatni prezydent RP na uchodźstwie – Ryszard Kaczorowski symbolicznie przekazał insygnia władzy prezydentowi Wałęsie. W styczniu 1991 premierem zostaje popierany przez Wałęsę liberał: Jan Krzysztof Bielecki.

W kwietniu tego roku miała miejsce znacząca redukcja polskiego zadłużenia zagranicznego, zaś już po papieskiej wizycie, w październiku 1991 podpisano porozumienie o wycofaniu wojsk radzieckich z Polski. W październiku odbyły się też pierwsze wolne wybory parlamentarne, które nie dały wyraźnego zwycięstwa żadnemu ugrupowaniu.

W grudniu 1991 roku Polska została przyjęta do Rady Europy oraz podpisała układ stowarzyszeniowy ze Wspólnotą Europejską. Po wyborach na czele rządu stanął mec. Jan Olszewski, wybrany do parlamentu z listy Porozumienia Centrum.

Kontekst kościelny

Lata poprzednie oznaczały dla Stolicy Apostolskiej normalizację stosunków dyplomatycznych z krajami Europy Środkowej i Wschodniej, które wyzwalały się spod komunizmu, a także z nowymi krajami postsowieckimi. Przywrócone zostały organizacje kościelne w Rosji, na Ukrainie, na Białorusi i w Kazachstanie. W nowy, obiecujący etap, weszły rozmowy z przedstawicielami kościołów prawosławnych. Papież zwołał też pierwszy synod kościoła obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Po raz pierwszy miała miejsce wizyta ad limina Apostolorum  biskupów wietnamskich.

Papież odbył w ciągu roku poprzedzającego pielgrzymkę do Polski podróż do Meksyku, gdzie beatyfikował Juana Diego, Indianina, który miał wizję Matki Bożej z Guadalupe. Pojechał też na Maltę, odbył podróże do krajów afrykańskich (m.in. Wybrzeże Kości Słoniowej), a w maju 1991 odwiedził ponownie Fatimę w 10-lecie zamachu na swoje życie. Po powrocie z Polski pojechał jeszcze na Węgry i do Brazylii.

Jan Paweł II zajął też stanowisko zdecydowanie przeciwne wojnie – tak przy okazji kryzysu w Zatoce Perskiej jak i wobec działań zbrojnych w byłej Jugosławii.

Wielkie wrażenie pozostawiły osobiste audiencje dla Jasira Arafata, przewodniczącego OWP, Lecha Wałęsy, jeszcze jako przewodniczącego „Solidarności”, a w kilka miesięcy później jako prezydenta RP, Michaiła Gorbaczowa, prezydenta ZSRS, Franjo Tudjmana, prezydenta Chorwacji, a pod koniec 1991 roku dla George’a Busha, prezydenta USA oraz Borysa Jelcyna, nowego prezydenta Rosji.

Na okres pielgrzymki przypadło wydanie instrukcji Kongregacji Nauki Wiary na temat powołania teologa w Kościele, Synod Biskupów poświęcony formacji kapłanów we współczesnym świecie, ogłoszenie Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich. Odbyło się także spotkanie plenarne Kolegium Kardynalskiego poświęcone problematyce sekt i zagrożeniom życia ludzkiego. Do tego ostatniego tematu papież powrócił również w wydanym w tym samym roku liście do biskupów.

W 1990 został też nominowany nowy sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej. Został nim abp Angelo Sodano.

Papież wydał też dwie encykliki – pod koniec 1990 roku encyklikę o misjach Redmptori Missio, a w maju 1991 jeden z podstawowych dokumentów nauki społecznej – Centessimus Annus – encyklikę wydaną w stulecie Rerum novarum papieża Leona XIII.