III pielgrzymka Jana Pawła II do Polski

Kontekst międzynarodowy:

Atmosferę międzynarodową określała tzw. pieriestrojka w ZSRS zapoczątkowana na XXVII zjeździe KPZS, w marcu 1986, przez jej pierwszego sekretarza KC – Michaiła Gorbaczowa. O słabnięciu sowieckiego kolosa świadczył jego powrót do negocjacji rozbrojeniowych, zakończonych sowiecko-amerykańskim układem z grudnia 1987 o likwidacji rakiet średniego i krótszego zasięgu. Kolejnymi symptomami kryzysu była w kwietniu tegoż roku tragiczna w skutkach awaria atomowej elektrowni w Czernobylu na Ukrainie oraz fala demonstracji niepodległościowych w republikach nadbałtyckich w sierpniu 1987. Gorbaczow rozpoczął wycofanie części wojsk sowieckich z Afganistanu. Z więzienia zwolniony został sowiecki dysydent Andriej Sacharow.

Amerykanie natomiast pod wodzą Reagana wzmacniali swoją pozycję międzynarodową, dokonując w kwietniu 1986 bombardowania portów Libiii oskarżanej o wspieranie terroryzmu. Kolejne państwa ogłaszały przystąpienie do amerykańskiego programu „gwiezdnych wojen”. Amerykanie skutecznie też zwalczali sowieckich szpiegów, choć jednocześnie rozpoczęła się tzw. afera „Iran-contras” związana z tajnymi dostawami amerykańskiej broni do Iranu i Nikaragui.

Opadała też fala terroryzmu – np. w 1986 roku we Włoszech aktów terroru było najmniej od 1969, choć nadal zdarzały się one we Francji, Irlandii Płn. i Hiszpanii.

Pogłębiał się proces jednoczenia Europy. Od 1986 do EWG przystąpiły Hiszpania i Portugalia. W lutym 1986 został podpisany, a w lipcu 1987 wszedł w życie tzw. Jednolity Akt Europejski, który stwarzał podstawy do dalszej integracji politycznej. Jednocześnie postępowała integracja gospodarcza.

Na świecie obalono kilku reżimów dyktatorskich – w 1986 padł na Haiti brutalny reżim rodziny Duvalierów, zaś na Filipinach doszło do tzw. różańcowej rewolucji, która wymusiła ustąpienie prezydenta Ferdinanda Marcosa. W Chile gen. Pinochet zniósł pod koniec 1986 stan wojenny i zezwolił na powrót emigrantów politycznych.

Kontekst polski:

Władze komunistyczne zdawały się całkowicie panować nad sytuacją polityczną i społeczną w kraju. W 1986 roku aresztowany został jeden z ostatnich liderów solidarnościowego podziemia – Zbigniew Bujak. Władze podjęły decyzję o amnestii dla więźniów politycznych. Ogłosiły też realizację tzw. II etapu reform gospodarczych. Był to raczej chwyt propagandowy niż rzeczywistość, stan gospodarczy Polski pozostawał fatalny.

Przy Przewodniczącym Rady Państwa działała tzw. Rada Konsultacyjna, w której skład weszła część intelektualnych środowisk niezależnych. Jawnie ukazywał się miesięcznik „Res Publica”. Organizowały się także środowiska Towarzystw Gospodarczych. „Solidarność” zrezygnowała z tajnych form działania powołując jawną Krajową Komisję Wykonawczą NSZZ „S”.

W październiku 1987 odbyło się referendum, w którym władze komunistyczne szukały legitymacji dla polityki głębokich „reform gospodarczych” oraz „demokratyzacji”. Zakończyło się ono porażką władz – według oficjalnych danych ponad 1/3 uprawnionych nie wzięła w nim udziału, zaś spośród głosujących dalsza 1/3 głosowała przeciw propozycjom władz.

W 1986 Polska została powtórnie przyjęta do Międzynarodowego Funduszu Walutowego i do Banku Światowego. Zniesione zostały amerykańskie sankcje dla Polski, zaś wiceprezydent George Bush odwiedził PRL we wrześniu 1987.

Stosunki na linii państwo-Kościół bardzo zaognione w wyniku zamordowania ks. Jerzego Popiełuszki przez funkcjonariuszy SB w 1984 roku uległy załagodzeniu. W styczniu 1987 Jaruzelski został przyjęty na audiencji przez Jana Pawła II.

Kontekst kościelny

Lata 1986-1987 cechuje kilka znaczących gestów z dziedziny dialogu ekumenicznego i międzyreligijnego. W kwietniu 1986Jan Paweł II odwiedził rzymską synagogę, zaś w październiku tegoż roku, w Asyżu, miał miejsce Światowy Dzień Modlitw o Pokój z udziałem przedstawicieli niekatolickich kościołów chrześcijańskich oraz religii niechrześcijańskich.

Kongregacja Nauki Wiary zajęła w swych dokumentach zdecydowane stanowisko nt. wolności chrześcijańskiej i teologii wyzwolenia, duszpasterstwa osób homoseksualnych, etyki seksualnej oraz szacunku dla życia ludzkiego.

Poprzednie papieskie pielgrzymki wiodły do Indii, Kolumbii, Francji (1986 rok), na Daleki Wschód, do Australii, na światowe dni młodzieży do Buenos Aires, a także do RFN, gdzie papież wiosną 1987 beatyfikował Edytę Stein – filozofa, konwertytkę  z judaizmu, męczennicę Oświęcimia. Po powrocie z podróży do Polski – jesienią tegoż roku – przybył jeszcze do USA i Kanady. Papież zaangażował się też w obchody 800 lecia chrztu Łotwy oraz 600 rocznicy chrztu Litwy.