II pielgrzymka Jana Pawła II do Polski

Kontekst międzynarodowy:

Podczas drugiej papieskiej pielgrzymki zaszły znaczące zmiany polityczne. Zmarł w 1982 roku Breżniew i został zastąpiony przez byłego szefa KGB – Jurija Andropowa. Na czele USA w 1980 roku stanął natomiast drugi obok Thatcher symbol „rewolucji konserwatywnej” – prezydent Ronald Reagan. Od 1982 roku trwały też negocjacje rozbrojeniowe START. Jednocześnie jednak Amerykanie, chcąc wywrzeć nacisk na ZSRS, planowali rozmieszczenie w Europie Zachodniej rakiet „Pershing II” i „Cruise”, zaś w 1983 ogłosili inicjatywę Obrony Strategicznej (SDI), określaną popularnie programem „gwiezdnych wojen”, która stanowiła technologiczne wyzwanie dla bloku sowieckiego. W 1983 roku przeprowadzili też interwencję antykomunistyczną na karaibskiej wysepce Granada. Jednocześnie trwało sowieckie zaangażowanie w Afganistanie. Natomiast w stosunkach chińsko-sowieckich dało się zauważyć pewne odprężenie, choć nadal Chińczycy wspierali niezależne od Moskwy stosunki z komunistami rumuńskimi i jugosłowiańskimi.

W 1981 roku zmienili się także przywódcy Francji, gdzie prezydentem został socjalista Francois Mitterand, oraz RFN, gdzie funkcję kanclerza w 1982 roku objął chadek Helmut Kohl. Hiszpanie, którzy od 1976 roku przeżywali tzw. „przejście do demokracji”, w 1982 przystąpili do NATO.

W Trzecim Świecie nadal wybuchły konflikty lokalne, jak np. starcia buddyjskich Syngalezów z islamskimi Tamilami na Sri Lance. Na Bliskim Wschodzie sytuacja uległa poważnemu zaognieniu w związku z agresją Izraela w 1982 roku na Liban. Trwała w rejonie także wojna iracko-irańska. W 1982 roku miała też miejsce wojna Wielkiej Brytanii z Argentyną o Falklandy. Działalność w Ameryce Łacińskiej kontynuowały rozmaite ugrupowania rewolucyjne o charakterze lewackim i komunistycznym. Terroryzm kwitł nadal – w Europie działały m.in. IRA w Wielkiej Brytanii i ETA w Hiszpanii, a także terroryści korsykańscy we Francji.

Kontekst polski

Od 13 grudnia 1981 roku w Polsce trwał „stan wojenny” wprowadzony przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego, I sekretarza KC PZPR, premiera i ministra Obrony Narodowej w jednej osobie. Zniesiony został dopiero w lipcu 1983.

Działania władz wiązały się z masowymi internowaniami i aresztowaniami działaczy opozycji (choć większość internowanych została uwolniona jeszcze przed przyjazdem papieża do Polski). W starciach z aparatem represji padły ofiary śmiertelne (m.in. podczas pacyfikacji strajku w kopalni „Wujek”). Masowe demonstracje w maju i sierpniu 1982 roku zostały krwawo stłumione. Zostały zdelegalizowane NSZZ „Solidarność”, NSZZ „Solidarność” RI, Niezależne Zrzeszenie Studentów. Władze rozwiązały niezależne od siebie organizacje społeczne – choćby związki twórcze: Związek Literatów Polskich, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich. Wiele set tysięcy ludzi znalazło się w wyniku stanu wojennego na emigracji, tak z powodów politycznych, jak i ekonomicznych (ocenia się ich liczbę na około 1 mln osób). Poparcie dla siebie władze usiłowały przedstawić jako szersze niż pochodzące od samych tylko członków partii komunistycznej – utworzyły więc w grudniu 1982 Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego oraz związki zawodowe, które potem zrzeszą się w OPZZ.

W Polsce działała zorganizowana i nielegalna opozycja polityczna – m.in. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna „Solidarności” czy też „Solidarność Walcząca”. Jednak próby masowej akcji strajkowej nie udały się.

W 1981 umiera kard. Wyszyński. Jego następcą na tronie prymasa Polski został obdarzony w 1982 roku godnością kardynalską Józef Glemp. Kościół stawał w obronie społeczeństwa, starając się do minimum ograniczyć rozlew krwi. Stwarzał też warunki dla rozwoju niezależnych form działalności społecznej i kulturalnej, a osobom represjonowanym udzielał opieki. Kościół sam stał się też przedmiotem zintensyfikowanej inwigilacji ze strony Służb Bezpieczeństwa. Jednocześnie jednak usiłował też podtrzymać dialog z władzami, występując niejako w imieniu społeczeństwa, choć niezmiennie stał na stanowisku, że warunkiem normalizacji sytuacji społecznej musi być powtórna legalizacja „Solidarności”. Kard. Glemp zwrócił się w lipcu 1983 o zniesienie stanu wojennego.

PRL spotykał się z krytyką organizacji międzynarodowych – m. in. Międzynarodowej Organizacji Pracy – oraz państw zachodnich m.in. USA, Wielkiej Brytanii i RFN. Kraj  został obłożony dotkliwymi sankcjami ekonomicznymi. Sytuacja społeczno-gospodarcza w Polsce stała się skrajnie zła. Społeczeństwa w praktyce pozbawiono dostępu do podstawowych artykułów żywnościowych.

W październiku 1983 roku Lech Wałęsa został laureatem pokojowej nagrody Nobla.

Kontekst kościelny

13 maja 1981 roku, w dzień po rejestracji „Solidarności” w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie, Jan Paweł II został ciężko ranny w zamachu na jego życie na Placu Świętego Piotra w Rzymie. Zamachowcem był Turek Mehmed Ali Agca. Wydaje się jednak, że inspiratorami zamachu było pośrednio kierownictwo polityczne ZSRS.

W sprawach polskich papież zajął zdecydowane stanowisko. Już 18 grudnia zaprotestował przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce w liście do gen. Jaruzelskiego. W lutym 1982 Stolica Apostolska ogłosiła deklarację w sprawie Polski.

Jan Paweł II w poprzedzającym pielgrzymkę do Polski roku 1982 odwiedził m.in. Afrykę, Portugalię (gdzie modlił się w Fatimie i zawierzył świat opiece Matki Bożej), w Wielkiej Brytanii (gdzie podtrzymał dialog teologiczny z anglikanizmem), Brazylię, Argentynę, Szwajcarię (gdzie wystąpił na forum Międzynarodowej Organizacji Pracy) i Hiszpanię. Przyjął też na audiencji m.in. Ronalda Reagana oraz przywódcę Palestyńczyków Jasira Arafata, a wcześniej szefa dyplomacji Izraela Icchaka Szamira. Ustanowił też Papieską Radę Kultury.

W 1983 roku ogłosił papież nowy Kodeks Prawa Kanonicznego, wynik kilkudziesięciu lat pracy specjalistów kościelnych. W marcu odbył kolejną pielgrzymkę do Ameryki Środkowej (m.in. do Nikaragui), a po pielgrzymce do Polski – znalazł się w Lourdes we Francji oraz w Wiedniu, w rocznicę odsieczy wiedeńskiej z 1683 roku.

W 1983 roku udało się pod bezpośrednim nadzorem papieża zakończyć przedłużający się kryzys w Towarzystwie Jezusowym – został wybrany nowy generał Jezuitów, o. Peter Hans Kolvenbach SJ. Rok wcześniej papież erygował pierwszą prałaturę personalną w Kościele katolickim – Opus Dei, a na jej czele stanął bp Álvaro del Portillo. Ogłosił też Kartę Praw Rodziny – po raz kolejny występując w obronie tej podstawowej wspólnoty ludzkiej.

Pod koniec roku miały miejsce symboliczne odwiedziny Jana Pawła II w rzymskim kościele luterańskim oraz w rzymskim więzieniu, gdzie spotkał się ze swym niedoszłym mordercą z placu Świętego Piotra.